Spójność pomiarowa w laboratorium badawczym, nadzór nad sprzętem kontrolno-pomiarowym

Jednym z wymagań związanych z wdrażaniem normy ISO 17025 przez laboratoria badawcze jest spójność pomiarowa, stanowiąca ważne narzędzie zapewnienia jakości. Ustanowienie i utrzymanie spójności pomiarowej w laboratorium gwarantuje, iż otrzymane w nim wyniki są jednoznaczne, wiarygodne i porównywalne. Zgodnie z definicją zawartą w Międzynarodowym słowniku metrologii (PKN-ISO/IEC Guide 99:2010) spójność pomiarowa to właściwość wyniku pomiaru lub wzorca jednostki miary, która polega na tym, że można powiązać go z określonymi odniesieniami, na ogół z wzorcami państwowymi albo międzynarodowymi jednostkami miary za pośrednictwem nieprzerwanego łańcucha porównań, z których wszystkie mają określoną niepewność.

Spójność pomiarową zapewnia się poprzez kalibrację wyposażenia pomiarowego i wykonanie wzorców oraz materiałów odniesienia (dokumentem potwierdzającym wzorcowanie jest świadectwo wzorcowania, nie jest nim natomiast świadectwo legalizacji). Spójność pomiarową potwierdza się dzięki porównaniu wyniku badania względem wzorca o najwyższej jakości (wzorzec pierwszorzędowy). Do źródeł spójności pomiarowej w laboratorium zalicza się wyposażenie pomiarowe, które składa się z takich elementów jak: • przyrządy pomiarowe, • wzorce, • układy pomiarowe, • wyposażenie badawcze pełniące funkcje pomiarowe.

Spójność pomiarowa określana jest przez sześć podstawowych elementów: • udokumentowaną niepewność pomiaru – określa rozrzut wartości wielkości mierzonej, obliczona wedle uzgodnionej metody powinna umożliwiać oszacowanie całkowitej niepewności pomiaru pełnego łańcucha porównań, • nieprzerwany łańcuch porównań – prowadzi do ustalonych odniesień, zaakceptowanych przez strony, najczęściej do międzynarodowego lub państwowego wzorca pomiarowego, • udokumentowaną procedurę pomiarową – powinna zawierać zapisy wzorcowań z każdego stopnia łańcucha zgodnie z powszechnie uznanymi procedurami prowadzenia dokumentacji, • kompetencje – laboratoria powinny przedstawić dokumentację potwierdzającą swoje kompetencje techniczne np. dowody akredytacji, • odniesienie do jednostek miary układu SI, wzorców pomiarowych odniesienia lub procedur pomiarowych zawierających jednostkę miary – łańcuch porównań, tam gdzie to możliwe, powinien kończyć się na wzorcach pierwotnych i być wyrażony w jednostkach SI • odstępy czasu między wzorcowniami – wzorcowania muszą być wykonywane w określonych odstępach czasu, uzależnionych od takich zmiennych jak np.: wymagana niepewność i stabilność wyposażenia pomiarowego.

Polskie Centrum Akredytacji (PCA) jest jednostką nadzorującą pracę laboratoriów wzorcujących. Jednym z kluczowych dokumentów określających wymagania PCA w zakresie spójności pomiarowej jest „Polityka dotycząca zachowania spójności pomiarowej”. W dokumencie tym znajdziemy wymagania i zalecenia odnoszące się nie tylko do laboratoriów, ale również jednostek inspekcyjnych i jednostek certyfikujących wyroby oraz systemy zarządzania.

Spójność pomiarowa - właściwość pomiaru lub wzorca jednostki miary gwarantująca możliwość powiązania go z określonymi odniesieniami. Odniesieniami tymi są na ogół z wzorce państwowe lub międzynarodowe. Powiązanie musi się zawsze odbywać za pośrednictwem nieprzerwanego łańcucha porównań, a każde z powiązań musi być udokumentowane (świadectwo kalibracji, świadectwo wzorcowania) i posiadać znaną, oszacowaną zgodnie z przyjętymi zasadami niepewność pomiaru (parametr związany z wynikiem pomiaru, charakteryzujący rozrzut wartości, który można w uzasadniony sposób przypisać wielkości mierzonej).

Zapewnienie spójności pomiaru jest warunkiem jednoznaczności otrzymywanych wyników pomiarowych oraz umożliwia ich rzetelne porównywanie. Wykorzystując przyrządy pomiarowe lub wzorce robocze, musimy zapewnić, że ich wzorcowanie odbywa się w akredytowanych laboratoriach wzorcujących. Wzorce pomiarowe, przyrządy pomiarowe, układy pomiarowe stosowane do wzorcowań, kalibracji, badań i pomiarów, mające wpływ na niepewność pomiaru, powinny być wzorcowane przez krajowe instytucje metrologiczne NMI lub Instytuty Desygnowane DI, będące depozytariuszami wzorców państwowych albo przez akredytowane laboratoria wzorcujące. W przypadku braku możliwości realizacji wzorcowania w wyżej wymienionych instytucjach, dopuszcza się wykorzystanie innych wzorcowań, przy czym jednostka zlecająca wzorcowanie powinna dysponować dowodami zasadności wyboru sposobu zachowania spójności pomiarowej.

Wzorcowanie/ kalibracja - ustala zależność pomiędzy odwzorowywanymi przez wzorzec pomiarowy wartościami wielkości wraz z ich niepewnościami pomiaru, a odpowiadającymi im wskazaniami wraz z ich niepewnościami. Następnie informacja zostaje wykorzystana do ustalenia zależności, dzięki której jest możliwe matematyczne wyznaczenie wyniku pomiaru na podstawie zmierzonej wielkości danej cechy.

PCA nie akceptuje świadectw legalizacji jako potwierdzenia spójności pomiarowej. Świadectwa wzorcowania wydawane przez akredytowane laboratoria wzorcujące muszą posiadać symbol akredytacji, a wzorcowane parametry i przyrządy muszą być objęte zakresem akredytacji.

Konieczne jest posiadanie przez właściciela/ użytkownika sprzętu, harmonogramu wzorcowań oraz sprawdzeń okresowych sprzętu. Fakt przeprowadzenie wzorcowania, musi zostać musi zostać udokumentowany poprzez wydanie świadectwa wzorcowania.

Kompetencje personelu wykonującego wzorcowania wewnętrzne muszą być udokumentowane; należy przechowywać dokumentację szkoleń oraz dowody kompetencji w postaci np. wyników egzaminu lub wyników z auditu w zakresie wykonywania wzorcowań.